Obowiązki i uprawnienia

Przedstawiając poniższe wyjaśnienia Departament Służby Cywilnej uprzejmie informuje, że podmiotem odpowiedzialnym za dokonywanie czynności ze stosunku pracy wobec osób zatrudnionych w danym urzędzie, stosowanie prawa i dokonywanie jego wykładni jest pracodawca. W związku z powyższym wyjaśnienia Departamentu Służby Cywilnej mają charakter opinii, a nie wiążącej wykładni prawa. W razie sporu dotyczącego stosunku pracy, jedynie sąd pracy jest uprawniony do jego wiążącego rozstrzygnięcia.

 

 

1. Czy w urzędzie może powstać stosunek pośredniej podległości służbowej pomiędzy członkami rodziny?
 

2. Czy członek korpusu służby cywilnej musi uzyskać zgodę dyrektora generalnego urzędu na dodatkowe zatrudnienie lub zajęcia zarobkowe?
 

3. Czy ograniczenia swobody podejmowania dodatkowych zajęć wynikające z ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne mają zastosowanie do członków korpusu służby cywilnej?
 

4. Które przepisy należy stosować w zakresie zasad udzielania dodatkowego urlopu wypoczynkowego dla urzędnika służby cywilnej określonego w art. 105 ustawy o służbie cywilnej?
 

5. Jak należy rozumieć pojęcie „administracja publiczna” użyte w art. 105 ustawy o służbie cywilnej?
 

CZAS PRACY

6. Jakie przepisy określają kwestie dotyczące czasu pracy w służbie cywilnej?
 

7. Jakie systemy czasu pracy można stosować w służbie cywilnej?
 

8. Czy w ramach tzw. podstawowego systemu czasu pracy możliwe jest ustalenie dwumiesięcznych okresów rozliczeniowych?
 

9. Kto ustala rozkład wymiar czasu pracy członków korpusu służby i w jakich godzinach powinna odbywać się praca w urzędach?
 

10. W jakich godzinach w urzędzie powinny być wykonywane zadania związane z obsługą interesantów?
 

11. W jaki sposób rekompensowana jest praca w godzinach nadliczbowych?
 

12. W jaki sposób rekompensować pracę w godzinach nadliczbowych członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy?
 

13. W jakim terminie należy udzielić czasu lub dnia wolnego przysługującego z tytułu wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych?
 

14. Czy w kwestii rekompensaty za pracę w godzinach nadliczbowych naczelnika urzędu skarbowego, jego zastępcy, głównego księgowego oraz kierowników komórek organizacyjnych w urzędzie należy stosować uregulowania Kodeksu pracy dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych kadry kierowniczej, czy też przepisy ustawy o służbie cywilnej?
 

15. Czy pracownikowi służby cywilnej pracującemu w sobotę powinien być udzielony czas wolny w tym samym wymiarze jak przepracowane godziny nadliczbowe, czy dzień wolny (zgodnie z Kodeksem pracy?
 

16. Czy w urzędzie powinien być ustalony okres rozliczeniowy?
 

17. Jakie normy ochronne obowiązują przy wykonywaniu pracy w godzinach nadliczbowych?
 

18. Czy w służbie cywilnej można stosować tzw. ruchomy czas pracy?
 

19. Czy w administracji rządowej dopuszczalne jest wykonywanie pracy w formie telepracy?
 

20. Czy do członka korpusu służby cywilnej znajdzie zastosowanie art. 1513 Kodeksu pracy?
 

21. Czy do pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy należy stosować art. 1514 Kodeksu pracy, czy przepisy ustawy o służbie cywilnej dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych?
 

22. Jak zrekompensować pracę w godzinach nadliczbowych w przypadku ustania stosunku pracy przed udzieleniem członkowi korpusu służby cywilnej czasu wolnego lub dnia wolnego z tego tytułu?
 

23. Czy członkowi korpusu służby cywilnej przysługuje dodatek z tytułu pracy w porze nocnej?
 

24. Czy członkowi korpusu służby cywilnej – pracownikowi zarządzającemu w imieniu pracodawcy zakładem pracy należy prowadzić ewidencję czasu pracy?
 

25. Czy członkowi służby cywilnej przysługuje czas wolny za czas udziału na studiach podyplomowych w weekendy?
 

 

 

1. Czy w urzędzie może powstać stosunek pośredniej podległości służbowej pomiędzy członkami rodziny?

Nie. Zgodnie z art. 79 ustawy o służbie cywilnej w urzędzie nie może powstać stosunek podległości służbowej między małżonkami oraz osobami pozostającymi ze sobą w stosunku pokrewieństwa do drugiego stopnia włącznie lub powinowactwa pierwszego stopnia oraz w stosunku przysposobienia, opieki lub kurateli. Wskazany przepis posługuje się pojęciem podległości służbowej, bez różnicowania go na bezpośrednią, czy pośrednią podległość służbową, co oznacza, że ustawodawca wykluczył każdy stosunek podległości pomiędzy ww. osobami.

 

2. Czy członek korpusu służby cywilnej musi uzyskać zgodę dyrektora generalnego urzędu na dodatkowe zatrudnienie lub zajęcia zarobkowe?

Zgodnie z art. 80 ust. 1 o służbie cywilnej członek korpusu służby cywilnej nie może podejmować dodatkowego zatrudnienia bez pisemnej zgody dyrektora generalnego urzędu, ani wykonywać czynności lub zajęć sprzecznych z obowiązkami wynikającymi z ustawy lub podważających zaufanie do służby cywilnej. Stosownie do ust. 2 tego samego artykułu, urzędnik służby cywilnej nie może podejmować zajęć zarobkowych bez pisemnej zgody dyrektora generalnego urzędu. Sformułowanie „zajęcia zarobkowe” oznacza wykonywanie wszelkich zajęć związanych z uzyskiwaniem dochodów w ramach różnorodnych form prawnych (np. umowy cywilnoprawnej, działalności gospodarczej).

Mając na uwadze przedstawiony stan prawny, należy stwierdzić, że ustawowo sformułowany zakaz podejmowania dodatkowego zatrudnienia bez pisemnej zgody dyrektora generalnego urzędu dotyczy jedynie świadczenia pracy na podstawie nawiązanego stosunku pracy. Oznacza to możliwość podejmowania przez pracownika służby cywilnej, bez zgody dyrektora generalnego urzędu, dodatkowej pracy, której wykonywanie nie skutkuje nawiązaniem stosunku pracy, tym samym nie wypełnia dyspozycji art. 80 ust. 1 ustawy.

Jednakże, przedmiot oraz czynności lub zajęcia wykonywane w ramach dodatkowego zatrudnienia lub zajęć zarobkowych nie mogą pozostawać w sprzeczności zarówno z obowiązkami wynikającymi z ustawy jak i podważać zaufania do służby cywilnej. Wspomniany zakaz odnosi się również do czynności lub zajęć podejmowanych przez pracownika służby cywilnej, w stosunku do których nie jest konieczne uzyskanie zgody dyrektora generalnego urzędu.

 

3. Czy ograniczenia swobody podejmowania dodatkowych zajęć wynikające z ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne mają zastosowanie do członków korpusu służby cywilnej?

Tak. Ograniczenia swobody podejmowania dodatkowych zajęć przez członków korpusu służby cywilnej wynikają również z przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne. W myśl art. 2 pkt 1 – 2a tej ustawy, określone w niej ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej dotyczą m.in.:
1) pracowników urzędów państwowych, w tym członków korpusu służby cywilnej, zajmujących stanowiska kierownicze:
a) dyrektora generalnego, dyrektora departamentu (jednostki równorzędnej) i jego zastępcy oraz naczelnika wydziału (jednostki równorzędnej) - w urzędach naczelnych i centralnych organów państwowych,
b) dyrektora generalnego urzędu wojewódzkiego, dyrektora wydziału (jednostki równorzędnej) i jego zastępcy oraz głównego księgowego, kierownika urzędu rejonowego i jego zastępcy oraz głównego księgowego - w urzędach terenowych organów rządowej administracji ogólnej,
c) kierownika urzędu i jego zastępcy - w urzędach terenowych organów rządowej administracji specjalnej;
2) pracowników urzędów państwowych, w tym członków korpusu służby cywilnej, zajmujących stanowiska równorzędne pod względem płacowym ze stanowiskami wymienionymi w pkt 1;
2a) innych niż wymienieni w pkt 1 i 2 członków korpusu służby cywilnej zatrudnionych w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw finansów publicznych.

 

4. Które przepisy należy stosować w zakresie zasad udzielania dodatkowego urlopu wypoczynkowego dla urzędnika służby cywilnej określonego w art. 105 ustawy o służbie cywilnej?

Zgodnie z art. 105 ust. 1 ustawy z dnia o służbie cywilnej, urzędnikowi służby cywilnej przysługuje corocznie dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze wynoszącym po 5 latach zatrudnienia w służbie cywilnej 1 dzień. Urlop ten wzrasta z każdym rokiem pracy o 1 dzień aż do osiągnięcia 12 dni. Coroczny dodatkowy urlop przewidziany w art. 105 ustawy o słuzbie cywilnej jest urlopem wypoczynkowym, a zatem wobec braku w tej ustawie regulacji szczególnych określających zasady udzielania dodatkowego urlopu – w związku z art. 9 ust. 1 ustawy – należy do niego stosować powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy normujące zasady realizowania prawa do urlopu wypoczynkowego. W myśl tych przepisow zasadę proporcjonalności stosuje się wyłącznie w przypadkach wyraźnie wskazanych przepisami prawa, np. w razie nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego lub w razie powrotu do pracy po okresie niewykonywania pracy, takim jak np. urlop bezpłatny.

 

5. Jak należy rozumieć pojęcie „administracja publiczna” użyte w art. 105 ustawy o służbie cywilnej?

Pojęcie „administracja publiczna” nie ma jednolitej definicji prawnej w obowiązujących przepisach prawa. We współczesnej nauce prawa administracyjnego pojęciu „administracja publiczna” nadaje się dwa ogólne znaczenia podstawowe:
1) w znaczeniu przedmiotowym przez administrację publiczną rozumie się twórczą, zorganizowaną i ciągłą działalność publiczną w państwie, która polega na obsłudze potrzeb wynikających ze współżycia ludzi w wielkich grupach. Jest to więc rodzaj działalności zmierzającej do osiągnięcia celów ogólnych (interesu publicznego) w państwie;
2) w znaczeniu podmiotowym (organizacyjnym, strukturalnym) administrację publiczną stanowią organy administracji rządowej (państwowej), organy zakładów administracyjnych oraz organy samorządu terytorialnego. Ponadto zadania administracji mogą być wyraźnie przypisane innym podmiotom, których nie zalicza się do pojęcia administracji publicznej w sensie organizacyjnym. Realizacja zadań administracji stanowi bowiem dodatkowy, cząstkowy i nietypowy element w podstawowym zakresie ich działania. Mogą to być inne organy państwowe (np. organy sądów, wykonujące w koniecznym zakresie funkcje administracyjne), kierownicy państwowych osób prawnych, organy przedsiębiorstw komunalnych, organy fundacji, organy organizacji społecznych (Encyklopedia prawa, red. U. Kalina-Prasznic, Warszawa 1999 r., s. 815). W doktrynie prawa administracyjnego podkreśla się ponadto, że „administracja publiczna” obejmuje funkcję władczą polegającą na wykonywaniu prawa oraz zaspokajaniu zbiorowych potrzeb społeczeństwa, z możliwością zastosowania przymusu. Jej zakres w różnych ustrojach ulega zmianom. Realizowana jest z upoważnienia prawa i działa w interesie publicznym. Na administrację publiczną składa się system organów administracji publicznej, organy samorządu terytorialnego, zawodowego, gospodarczego”- Wielka Encyklopedia Prawa, red. E. Smoktunowicz, Wydawnictwo Prawo i Praktyka Gospodarcza, 2000 r., s. 23).

W myśl obowiązujących przepisów przez organy administracji publicznej rozumie się ministrów, centralne organy administracji rządowej, wojewodów, działające w ich lub we własnym imieniu inne terenowe organy administracji rządowej (zespolonej i niezespolonej), organy jednostek samorządu terytorialnego oraz organy i podmioty powołane z mocy prawa lub na podstawie porozumień do załatwiania spraw indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych (art. 5 § 2 pkt 3 w związku z art. 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego). Taki podział znajduje również uzasadnienie w przepisach Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz przepisach określających organizację administracji rządowej i samorządowej (ustawa o Radzie Ministrów, ustawa o administracji rządowej w województwie, ustawa o samorządzie gminnym, ustawa o samorządzie powiatowym oraz ustawa o samorządzie województwa).

W świetle przedstawionych wyjaśnień, uzasadniony wydaje się wniosek, że w celu interpretacji pojęcia „administracja publiczna” użytego w art. 105 ust. 2 ustawy o służbie cywilnej właściwe byłoby przyjęcie jego rozumienia w znaczeniu podmiotowym, zgodnie z którym administrację tę stanowią organy administracji państwowej, organy administracji rządowej oraz organy samorządu terytorialnego. O zatrudnieniu w administracji publicznej, można by zatem mówić wówczas gdy dotyczy ono jednostek organizacyjnych, które w sensie strukturalnym i organizacyjnym są (były) urzędami administracji publicznej obsługującymi takie organy.

 

6. Jakie przepisy określają kwestie dotyczące czasu pracy w służbie cywilnej?

Kwestie czasu pracy członków korpusu służby cywilnej regulują przepisy ustawy o służbie cywilnej oraz rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2007 r. w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej, które zgodnie z art. 207 ust. 2 ww. ustawy zachowuje moc do czasu wejścia w życie nowych przepisów wykonawczych. W zakresie unormowanym tymi przepisami – w związku z art. 9 ust. 1 ustawy – nie stosuje się powszechnie obowiązujących regulacji.

 

7. Jakie systemy czasu pracy można stosować w służbie cywilnej?

W służbie cywilnej można stosować dwa systemy czasu pracy tzw. podstawowy i równoważny (art. 97 ust. 1 i 2 ustawy o służbie cywilnej). W pierwszym z tych systemów tzw. podstawowym czas pracy członków korpusu służby cywilnej nie może przekraczać ośmiu godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż osiem tygodni. Natomiast w przypadkach uzasadnionych rodzajem pracy i jej organizacją mogą być stosowane rozkłady czasu pracy, w których jest dopuszczalne przedłużenie czasu pracy do 12 godzin na dobę (tzw. system równoważny). W rozkładach tych czas pracy nie może jednak przekraczać średnio 40 godzin na tydzień w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż 12 tygodni.

 

8. Czy w ramach tzw. podstawowego systemu czasu pracy możliwe jest ustalenie dwumiesięcznych okresów rozliczeniowych?

Nie. W ramach tzw. podstawowego systemu czasu pracy czas pracy nie może przekraczać ośmiu godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż osiem tygodni. Zatem okres rozliczeniowy wynoszący dwa miesiące jest dłuższy niż 8 tygodni.

 

9. Kto ustala rozkład wymiar czasu pracy członków korpusu służby i w jakich godzinach powinna odbywać się praca w urzędach?

Dyrektor generalny urzędu według zasad określonych, w drodze rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2007 r. w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej ustala rozkład i wymiar czasu pracy członków korpusu służby cywilnej, biorąc przy tym pod uwagę, że praca w urzędach powinna być wykonywana od poniedziałku do piątku w godzinach między 8.15 a 16.15.

 

10. W jakich godzinach w urzędzie powinny być wykonywane zadania związane z obsługą interesantów?

W urzędach, w których wykonywane są zadania związane z obsługą interesantów, rozkład i wymiar czasu pracy pracowników powinien być ustalony w taki sposób, aby co najmniej w jednym dniu tygodnia zadania te były wykonywane w godzinach między 8.00 a 18.00.

 

11. W jaki sposób rekompensowana jest praca w godzinach nadliczbowych?

Pracownikowi służby cywilnej za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze (art. 97 ust. 6 ww. ustawy). Natomiast w świetle art. 97 ust. 7 i 8 ustawy o służbie cywilnej, urzędnikowi służby cywilnej za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w porze nocnej przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze, a za pracę w niedzielę przysługuje dzień wolny od pracy w najbliższym tygodniu, zaś za pracę w święto przysługuje inny dzień wolny. Oznacza to, że przepisy ustawy o służbie cywilnej nie przewidują możliwości rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych wykonywanej przez urzędnika służby cywilnej od poniedziałku do piątku i w soboty w porze dziennej.

 

12. W jaki sposób rekompensować pracę w godzinach nadliczbowych członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy?

Ze względu na to, że przepisy ustawy o służbie cywilnej przewidują szczególne zasady rekompensowania pracy wykonywanej przez członka korpusu służby cywilnej w godzinach nadliczbowych, brak jest podstaw prawnych do stosowania w tym zakresie przepisów Kodeksu pracy. W świetle przepisów art. 97 ust. 6 - 9 ustawy o służbie cywilnej praca w godzinach nadliczbowych jest rekompensowana wyłącznie czasem wolnym, przy czym przepisy różnicują w tym zakresie uprawnienia pracowników służby cywilnej i urzędników służby cywilnej, nie przewidują natomiast różnicowania tych uprawnień ze względu na wymiar czasu pracy członków korpusu służby cywilnej. Oznacza to, że członkowi korpusu służby cywilnej zatrudnionemu w niepełnym wymiarze czasu pracy, który na polecenie przełożonego wykonuje pracę poza ustalonym dla niego wymiarem czasu pracy, przysługuje czas wolny w zamian za tę pracę na zasadach wynikających ze wskazanych przepisów ustawy o służbie cywilnej.

 

13. W jakim terminie należy udzielić czasu lub dnia wolnego przysługującego z tytułu wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych?

W świetle art. 97 ust. 9 ustawy o służbie cywilnej na wniosek członka korpusu służby cywilnej czas wolny (art. 97 ust. 6 i 7) oraz dzień wolny (art. 97 ust. 8) przysługujące z tytułu wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych, mogą być udzielone w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu. Prawidłowe wykonanie tego przepisu powinno uwzględniać fakt, że rozliczenie godzin przepracowanych przez pracownika następuje z końcem okresu rozliczeniowego, w którym wystąpiła praca w godzinach nadliczbowych. Co do zasady zatem udzielenie czasu wolnego i dnia wolnego z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych powinno nastąpić w tym samym okresie rozliczeniowym, w którym była wykonywana praca nadliczbowa, albo w następnym okresie rozliczeniowym, jeśli do końca poprzedniego okresu nie było możliwości zrekompensowania pracy nadliczbowej, np. wykonywanej w ostatnim dniu okresu rozliczeniowego. Ze względu na to, że przepis art. 97 ust. 9 ustawy o służbie cywilnej zawiera wyjątek od powyższych zasad uzasadniony wydaje się pogląd, że najpóźniej do końca okresu rozliczeniowego, w którym wystąpiły godziny nadliczbowe, członek korpusu służby cywilnej powinien złożyć wniosek w sprawie udzielenia czasu wolnego lub dnia wolnego w okresie bezpośrednio poprzedzającym urlop wypoczynkowy lub po jego zakończeniu. Wskazane jest również, aby w tym wniosku określił termin urlopu, z którym chce połączyć czas wolny lub dzień wolny z tytułu pracy nadliczbowej. Określenie terminu urlopu nie musi być ścisłe, ale powinno być w miarę konkretne (np. przez wskazanie miesiąca). Ze względu na charakter ochronny uprawnienia do czasu wolnego lub dnia wolnego z tytułu pracy nadliczbowej, termin ten nie powinien być zbyt odległy.

 

14. Czy w kwestii rekompensaty za pracę w godzinach nadliczbowych naczelnika urzędu skarbowego, jego zastępcy, głównego księgowego oraz kierowników komórek organizacyjnych w urzędzie należy stosować uregulowania Kodeksu pracy dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych kadry kierowniczej, czy też przepisy ustawy o służbie cywilnej?

Kwestie czasu pracy członków korpusu służby cywilnej regulują przepisy ustawy o służbie cywilnej oraz rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 2007 r. w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej, które zgodnie z art. 207 ust. 2 ww. ustawy zachowuje moc do czasu wejścia w życie nowych przepisów wykonawczych. W zakresie unormowanym tymi przepisami – w związku z art. 9 ust. 1 ustawy - nie stosuje się powszechnie obowiązujących regulacji.

Kwestia rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych członków korpusu służby cywilnej została uregulowana w art. 97 ust. 6 - 8 ustawy o służbie cywilnej, który zawiera szczególne regulacje w tym zakresie.

Biorąc powyższe pod uwagę, do pracy w godzinach nadliczbowych członków korpusu służby cywilnej nie mają zastosowania przepisy art. 1514 Kodeksu pracy.

 

15. Czy pracownikowi służby cywilnej pracującemu w sobotę powinien być udzielony czas wolny w tym samym wymiarze jak przepracowane godziny nadliczbowe, czy dzień wolny (zgodnie z Kodeksem pracy)?

Jak wynika z art. 9 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej przepisy Kodeksu pracy i inne przepisy prawa pracy stosuje się wyłącznie w sprawach dotyczących stosunku pracy w służbie cywilnej nieuregulowanych w tej ustawie. Ze względu na to, że przepisy ustawy o służbie cywilnej zawierają szczególne regulacje w zakresie obowiązujących norm czasu pracy, stosowanych systemów czasu pracy oraz zasad rekompensowania pracy wykonywanej przez członka korpusu służby cywilnej w godzinach nadliczbowych, brak jest podstaw prawnych do stosowania w tych sprawach przepisów Kodeksu pracy.

Zgodnie z art. 151 § 1 Kodeksu pracy, pracę w godzinach nadliczbowych stanowi praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy. W powszechnie obowiązujących przepisach prawa pracy podstawowe normy czasu pracy wynikają z art. 129 § 1 Kodeksu pracy, który stanowi, że czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nieprzekraczającym 4 miesięcy. Z przepisu tego wynika, że tylko norma dobowa jest sztywna, natomiast norma tygodniowa jest normą przeciętną ustalaną w również przeciętnym pięciodniowym tygodniu pracy. Natomiast w ustawie o służbie cywilnej czas pracy członków korpusu służby cywilnej nie może przekraczać ośmiu godzin na dobę i średnio 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym nie dłuższym niż osiem tygodni. Przepisy art. 97 ustawy nie wprowadzają gwarancji przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy, natomiast w rozporządzeniu w sprawie czasu pracy pracowników urzędów administracji rządowej przewidziano zasadę, że dyrektor generalny urzędu (kierownik urzędu) ustala rozkład i wymiar czasu pracy członków korpusu służby cywilnej i pracowników niebędących członkami korpusu służby cywilnej, biorąc pod uwagę, że praca powinna być wykonywana od poniedziałku do piątku w godzinach między 815 a 1615.

W związku z zastosowanym w służbie cywilnej sposobem uregulowania norm czasu pracy i zasad ustalania rozkładu czasu pracy w ramach tych norm, odmiennego znaczenia, niż w powszechnie obowiązujących przepisach, nabiera pojęcie pracy w godzinach nadliczbowych. Zgodnie z art. 97 ust. 5 ustawy o służbie cywilnej, jeżeli wymagają tego potrzeby urzędu, członek korpusu służby cywilnej na polecenie przełożonego wykonuje pracę w godzinach nadliczbowych, w tym w wyjątkowych przypadkach także w nocy oraz w niedziele i święta. Ze względu na brak ustawowej gwarancji przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy oraz wskazówkę zawartą w akcie wykonawczym dotyczącą ustalania rozkładu czasu pracy od poniedziałku do piątku, a więc w sztywno określonym pięciodniowym tygodniu pracy, należy uznać, że praca w szóstym dniu tygodnia, będącym dniem wolnym od pracy, jest pracą w godzinach nadliczbowych, ponieważ powoduje przekroczenie tygodniowej normy czasu pracy. Skoro praca w sobotę jest pracą w godzinach nadliczbowych, to jej rekompensowanie powinno odbywać się na zasadach przewidzianych w art. 97 ust. 6 - 8 ustawy o służbie cywilnej, co powoduje, że bezprzedmiotowe staje się sięganie po przepis art. 1513 Kodeksu pracy, który przyznaje prawo do dnia wolnego w zamian za pracę w sobotę niebędącą pracą w godzinach nadliczbowych ze względu na to, że odbywa się w dniu wolnym wynikającym z zasady przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy.

Przepisy art. 97 ust. 6 – 8 ustawy o służbie cywilnej różnicują uprawnienia pracowników i urzędników służby cywilnej z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych. Zgodnie z art. 97 ust. 6 ustawy, pracownikowi służby cywilnej za pracę wykonywaną na polecenie przełożonego w godzinach nadliczbowych przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze. Natomiast w świetle art. 97 ust. 7 i 8 ustawy, urzędnikowi służby cywilnej za pracę w godzinach nadliczbowych wykonywaną w porze nocnej przysługuje czas wolny w tym samym wymiarze, a za pracę w niedzielę przysługuje dzień wolny od pracy w najbliższym tygodniu, zaś za pracę w święto przysługuje inny dzień wolny.

Biorąc pod uwagę przedstawione wyżej różnice w rozumieniu pojęcia pracy w godzinach nadliczbowych należy uznać, że pracownikowi służby cywilnej wykonującemu pracę w godzinach nadliczbowych w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy, przysługuje czas wolnym w tym samym wymiarze. Natomiast brak podstaw prawnych do rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych urzędnikowi służby cywilnej wykonującemu pracę w godzinach nadliczbowych w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy.

 

16. Czy w urzędzie powinien być ustalony okres rozliczeniowy?

Zgodnie z art. 104¹ § 1 pkt 2 Kodeksu pracy regulamin pracy, określając prawa i obowiązki pracodawcy i pracowników związane z porządkiem w zakładzie pracy, powinien ustalać w szczególności systemy i rozkłady czasu pracy oraz przyjęte okresy rozliczeniowe czasu pracy. Biorąc pod uwagę, że zgodnie z art. 25 ust. 4 pkt 1 lit d ustawy dyrektor generalny (kierownik) urzędu ustala regulamin pracy, do jego właściwości należy określenie w regulaminie pracy przyjętego w urzędzie okresu rozliczeniowego czasu pracy.

Zatem za niezgodne z przepisami należy uznać nieustalenie w regulaminie pracy przez dyrektora generalnego (kierownika) urzędu stosowanych w urzędzie systemów czasu pracy - podstawowego lub równoważnego oraz przyjętych okresów rozliczeniowych czasu pracy.

 

17. Jakie normy ochronne obowiązują przy wykonywaniu pracy w godzinach nadliczbowych?

Praca w godzinach nadliczbowych stanowi odstępstwo od obowiązującego rozkładu czasu pracy. Dlatego też wykonywanie pracy przez członków korpusu służby cywilnej poza normalnymi godzinami pracy nie może mieć charakteru stałego, a stosowanie przepisu art. 97 ust. 5 ustawy powinno mieć charakter doraźny. Ponadto w przypadku wszystkich członków korpusu służby cywilnej – w związku z art. 9 ust. 1 omawianej ustawy – należy przestrzegać przepisów art. 132 i 133 Kodeksu pracy, określających prawo pracownika do nieprzerwanego 11-godzinnego odpoczynku dobowego i 35-godzinnego odpoczynku w każdym tygodniu pracy.

 

18. Czy w służbie cywilnej można stosować tzw. ruchomy czas pracy?

Przepisy art. 97 ustawy o służbie cywilnej zawierają regulację dwóch zasadniczych rodzajów spraw: w ust. 1-4 unormowane warunki i sposób ustalania normalnego, tzw. harmonogramowego czasu pracy członków korpusu służby cywilnej, w tym dwa systemy czasu pracy, które mogą być stosowane w odniesieniu do członków korpusu służby cywilnej (ust. 1 i 2) oraz sposób ustalania rozkładów czasu pracy w ramach tych systemów (ust. 3 i 4), natomiast w ust. 5-10 określone zostały zasady powierzania członkom korpusu służby cywilnej pracy w godzinach nadliczbowych.

W zakresie nieuregulowanym wskazanymi przepisami stosuje się – na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej – powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy, tj. w szczególności przepisy Działu Szóstego Kodeksu pracy.

Jak wynika z art. 1401 Kodeksu pracy unormowane w jego przepisach zasady organizacji pracy polegającej na elastycznym kształtowaniu godzin rozpoczynania i kończenia pracy nie wprowadzają szczególnego systemu czasu pracy, ale regulują jedynie sposób ustalania rozkładu czasu pracy w ramach obowiązującego pracownika systemu czasu pracy. W związku z tym – w opinii Departamentu – nie ma przeszkód prawnych, aby w urzędach administracji rządowej można było wprowadzić tzw. ruchomy czas pracy przewidziany w art. 1401 Kodeksu pracy. Należy przy tym podkreślić, że wskazane przepisy art. 1401 Kodeksu pracy przewidują jedynie możliwość, a nie obowiązek wprowadzenia ruchomego czasu pracy, a zatem to do pracodawcy należy rozważenie czy ze względu na potrzeby urzędu i charakter realizowanych w nim zadań jest możliwe wprowadzenie ruchomego czasu pracy i w jakim zakresie (np. czy dla większości pracowników czy tylko dla niektórych grup pracowników).

Rozkłady czasu pracy przewidziane przepisami art. 1401 Kodeksu pracy mogą być stosowane w stosunku do członków korpusu służby cywilnej w ramach tego systemu czasu pracy, w którym wykonuje pracę konkretny pracownik. Oznacza to, że wykonywanie pracy zgodnie z ruchomym czasem pracy nie może powodować przekroczenia norm czasu pracy – dobowej i tygodniowej – obowiązujących członka korpusu służby cywilnej ani prowadzić do naruszenia przysługującego mu prawa do odpoczynku dobowego i tygodniowego.

Ten sposób organizacji czasu pracy pracodawca może wprowadzić w trybie przewidzianym art. 150 Kodeksu pracy, dostosowując go do swoich potrzeb i ograniczeń w zakresie organizacji pracy, wynikających z charakteru zadań wykonywanych w urzędzie, a także biorąc pod uwagę konieczność zapewnienia funkcjonowania urzędu w granicach czasowych przewidzianych w rozporządzeniu w sprawie czasu pracy pracowników administracji rządowej.

W świetle art. 150 § 1 i 3 Kodeksu pracy w urzędach administracji rządowej systemy i rozkłady czasu pracy ustala się w regulaminie pracy lub w obwieszczeniu, jeżeli urząd nie jest obowiązany do ustalenia regulaminu pracy, z tym że wprowadzenie w urzędach tzw. ruchomego czasu pracy jest dopuszczalne wyłącznie po uprzednim zawarciu porozumienia z zakładowymi organizacjami związkowymi, o których mowa w art. 150 § 3 pkt 1 Kodeksu pracy albo z przedstawicielami pracowników, wyłonionymi w trybie przyjętym u danego pracodawcy – jeżeli w urzędzie nie działają zakładowe organizacje związkowe.

 

19. Czy w administracji rządowej dopuszczalne jest wykonywanie pracy w formie telepracy?

Przepisy ustawy o służbie cywilnej nie zawierają regulacji dotyczących dopuszczalności wykonywania przez członków korpusu służby cywilnej pracy w formie telepracy. Skoro jest to kwestia nieuregulowana, to na mocy art. 9 ust. 1 tej ustawy, możliwe jest stosowanie tej formy organizacji pracy także w urzędach administracji rządowej, na zasadach i warunkach przewidzianych w rozdziale IIb Działu Drugiego Kodeksu pracy. Rozważając zasadność dopuszczenia stosowania tej formy wykonywania pracy w danym urzędzie dyrektor generalny urzędu powinien brać pod uwagę ciążące na nim obowiązki wynikające z art. 25 ust. 4 ustawy o służbie cywilnej, w tym w szczególności dotyczące zapewnienia funkcjonowania i ciągłości pracy urzędu, warunków jego działania, a także organizacji pracy.

 

20. Czy do członka korpusu służby cywilnej znajdzie zastosowanie art. 1513 Kodeksu pracy?

Ze względu na to, że przepisy art. 97 ust. 5 – 7 ustawy o służbie cywilnej wprowadzają odmienne od przewidzianych w Kodeksie pracy zasady polecania pracy w godzinach nadliczbowych i szczególną regulację sposobu rekompensowania pracy nadliczbowej, w tym zakresie do członków korpusu służby cywilnej nie stosuje się przepisów Kodeksu pracy. W szczególności brak podstaw prawnych do stosowania wobec członków korpusu służby cywilnej przepisu art. 1513  Kodksu pracy, zgodnie z którym pracownikowi, który ze względu na okoliczności przewidziane w art. 151 § 1 Kodeksu ppracy wykonywał pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy, przysługuje w zamian inny dzień wolny od pracy udzielony pracownikowi do końca okresu rozliczeniowego, w terminie z nim uzgodnionym. Jak wynika z brzmienia tego przepisu odsyła on do okoliczności uzasadniających pracę nadliczbową w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, a zatem nie może on mieć zastosowania w służbie cywilnej, w której przesłanki polecenia wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych są odmiennie regulowane.

 

21. Czy do pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy należy stosować art. 1514 Kodeksu pracy, czy przepisy ustawy o służbie cywilnej dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych?

W świetle art. 1514 Kodeksu pracy ta grupa pracowników wykonuje, w razie konieczności, pracę poza normalnymi godzinami pracy bez prawa do wynagrodzenia oraz dodatku z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych, z tym że kierownikom wyodrębnionych komórek organizacyjnych za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w niedzielę i święto przysługuje prawo do wynagrodzenia oraz dodatku z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych w wysokości określonej w art. 1511 § 1, jeżeli w zamian za pracę w takim dniu nie otrzymali innego dnia wolnego od pracy. Wskazane przepisy wyraźnie odwołują się do zasad rekompensowania pracy nadliczbowej przewidzianych w Kodeksie pracy, a zatem przepisów tych nie można stosować do członków korpusu służby cywilnej, dla których ustawa o służbie cywilnej przewiduje odmienne zasady. Ustawa o służbie cywilnej różnicuje uprawnienia związane z wykonywaniem pracy nadliczbowej w zależności od statusu pracowniczego członka korpusu służby cywilnej a nie zajmowanego przez niego stanowiska pracy. Oznacza to, że uprawnienia z tytułu pracy nadliczbowej członka korpusu służby cywilnej zatrudnionego na wyższym stanowisku w służbie cywilnej są uzależnione wyłącznie od tego czy osoba ta jest urzędnikiem służby cywilnej czy pracownikiem służby cywilnej.

 

22. Jak zrekompensować pracę w godzinach nadliczbowych w przypadku ustania stosunku pracy przed udzieleniem członkowi korpusu służby cywilnej czasu wolnego lub dnia wolnego z tego tytułu?

Kwestia sposobu zrekompensowania pracy nadliczbowej w przypadku ustania stosunku pracy przed udzieleniem członkowi korpusu służby cywilnej czasu wolnego lub dnia wolnego z tego tytułu nie jest wyraźnie uregulowana w ustawie o służbie cywilnej, a zastosowanie przepisów Kodeksu pracy nasuwa wątpliwości ze względu na odmienność zasad ogólnych rekompensowania takiej pracy. Wydaje się jednak, że w takiej sytuacji pozbawienie członka korpusu służby cywilnej zarówno prawa do czasu wolnego jak i do wynagrodzenia za czas przepracowany nadliczbowo, byłoby sprzeczne z istotą stosunku pracy. W świetle przepisów Kodeksu pracy nawiązanie stosunku pracy zobowiązuje pracownika do wykonywania określonego rodzaju pracy na rzecz i pod kierunkiem pracodawcy, z czego wynikają tzw. konstytutywne cechy stosunku pracy, odróżniające go od innych stosunków prawnych. Są to: dobrowolność, osobiste świadczenie pracy w sposób ciągły, podporządkowanie, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko związane z zatrudnieniem i odpłatny charakter zatrudnienia. Z tego względu w opinii Departamentu, jeżeli do dnia ustania stosunku pracy członek korpusu służby cywilnej nie mógł otrzymać czasu wolnego lub dnia wolnego za czas przepracowany w godzinach nadliczbowych, przysługuje mu normalne wynagrodzenie za czas wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych. Należy jednak podkreślić, że z powodu braku jednoznacznej regulacji ustawowej w omawianej sprawie, w razie dochodzenia roszczeń przed sądem pracy przez członka korpusu służby cywilnej, który do dnia ustania stosunku pracy nie wykorzystał czasu wolnego lub dnia wolnego przysługującego mu za pracę w godzinach nadliczbowych, sąd pracy może zająć inne stanowisko co do zakresu przysługujących mu uprawnień.

 

23. Czy członkowi korpusu służby cywilnej przysługuje dodatek z tytułu pracy w porze nocnej?

Ustawa o służbie cywilnej normuje tylko niektóre aspekty problematyki czasu pracy w służbie cywilnej (systemy czasu pracy i rozkłady czasu pracy w tych systemach oraz zasady polecania i rekompensowania pracy w godzinach nadliczbowych). W pozostałym zakresie, nieuregulowanym w ustawie stosuje się powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy. Przepisy ustawy o służbie cywilnej nie regulują kwestii rekompensowania pracy wykonywanej w porze nocnej. Praca taka może występować w służbie cywilnej zarówno w normalnym rozkładzie czasu pracy (np. przy pracy zmianowej albo w systemie równoważnego czasu pracy) jak i jako praca wykonywana w godzinach nadliczbowych. W obu przypadkach za każdą godzinę pracy wykonywanej w porze nocnej przysługuje dodatek do wynagrodzenia przewidziany w art. 1518 § 1 Kodeksu pracy. W przypadku pracy wykonywanej w porze nocnej w godzinach nadliczbowych dodatek ten przysługuje niezależnie od czasu wolnego należnego w zamian za pracę w godzinach nadliczbowych.

 

24. Czy członkowi korpusu służby cywilnej – pracownikowi zarządzającemu w imieniu pracodawcy zakładem pracy należy prowadzić ewidencję czasu pracy?

Przepisy ustawy o służbie cywilnej nie regulują zasad prowadzenia ewidencji czasu pracy członków korpusu służby cywilnej, a zatem zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy czas pracy członków korpusu służby cywilnej powinien być ewidencjonowany na zasadach i w formie przewidzianych powszechnie obowiązującymi przepisami prawa pracy.

Przepisy ustawy o służbie cywilnej nie zawierają szczególnej definicji pojęcia „pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy”, natomiast definicja tego pojęcia wynika z art. 128 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którym obejmuje ono pracowników kierujących jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępców lub pracowników wchodzących w skład kolegialnego organu zarządzającego zakładem pracy oraz głównych księgowych.

Należy jednak zwrócić uwagę na to, że w odniesieniu do członków korpusu służby cywilnej stosowanie przepisu art. 149 § 2 Kodeksu pracy jest ograniczone, nie tylko ze względu na zakres podmiotowy tego przepisu, ale przede wszystkim na jego charakter prawny. Przepis ten przewiduje wyjątek od zasady wynikającej z art. 149 § 1 Kp., w myśl której pracodawca prowadzi ewidencję czasu pracy pracownika do celów prawidłowego ustalenia jego wynagrodzenia i innych świadczeń związanych z pracą, a także jest obowiązany udostępniać tę ewidencję pracownikowi, na jego żądanie. Natomiast zgodnie z § 2 art. 149 Kp. w stosunku do pracowników objętych systemem zadaniowego czasu pracy, pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy oraz pracowników otrzymujących ryczałt za godziny nadliczbowe lub za pracę w porze nocnej nie ewidencjonuje się godzin pracy. W służbie cywilnej nie stosuje się systemu zadaniowego czasu pracy ani nie ma podstaw do ustalania ryczałtu za godziny nadliczbowe, a wystąpienie okoliczności uprawniających do ustalenia ryczałtu za pracę w porze nocnej jest raczej rzadkością. Pozostaje zatem rozważenie kwestii nieewidencjonowania godzin pracy członków korpusu służby cywilnej będących pracownikami zarządzającymi w imieniu pracodawcy zakładem pracy, w rozumieniu art. 128 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy. Wydaje się, że zwolnienie z obowiązku ewidencjonowania godzin przepracowanych przez tych pracowników jest ściśle powiązane z przepisem art. 1514 § 1 Kodeksu pracy, w myśl którego pracownicy zarządzający w imieniu pracodawcy zakładem pracy wykonują, w razie konieczności, pracę poza normalnymi godzinami pracy bez prawa do wynagrodzenia oraz dodatku z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych. Skoro jednak w służbie cywilnej obowiązują odmienne zasady rekompensowania pracy wykonywanej na polecenie pracodawcy poza normalnymi godzinami pracy, w szczególności zasady te nie są zróżnicowane ze względu na stanowisko pracy zajmowane przez członka korpusu służby cywilnej, to zwolnienie z obowiązku ewidencjonowania godzin pracy w stosunku do niektórych stanowisk pracy wydaje się niecelowe.

 

25. Czy członkowi służby cywilnej przysługuje czas wolny za czas udziału na studiach podyplomowych w weekendy?

Udzielenie odpowiedzi na powyższe pytanie jest uzależniowe od tego,  czy udział członka korpusu służby cywilnej w studiach podyplomowych odbywa się na polecenie pracodawcy albo za jego zgodą czy też wyłącznie z własnej inicjatywy członka korpusu służby cywilnej.

Na mocy art. 109 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej, uczestnictwo członka korpusu służby cywilnej w szkoleniach przewidzianych dla służby cywilnej jest traktowane na równi z wykonywaniem przez niego obowiązków służbowych. Natomiast zgodnie z art. 106 ust. 2  szkolenia w służbie cywilnej obejmują szkolenia centralne – organizowane i nadzorowane przez Szefa Służby Cywilnej oraz szkolenia powszechne, szkolenia w ramach indywidualnego programu rozwoju zawodowego i szkolenia specjalistyczne – planowane, organizowane i nadzorowane przez dyrektora generalnego urzędu.

W związku z tym, iż przepisy ustawy o służbie cywilnej  zrównują uczestnictwo członka korpusu służby cywilnej w szkoleniach przewidzianych dla służby cywilnej z wykonywaniem przez niego obowiązków służbowych, bez względu na to czy szkolenie odbywa się w  czasie pracy członka korpusu służby cywilnej, czy poza normalnymi godzinami pracy, w tym nawet w dniu wolnym od pracy, czas udziału w szkoleniu wliczany jest do czasu pracy tego urzędnika. Oznacza to, że w sytuacji, gdy dane szkolenie jest szkoleniem przewidzianym w służbie cywilnej, a uczestniczenie w nim konkretnego członka korpusu służby cywilnej powoduje przekroczenie norm czasu pracy obowiązujących tego członka korpusu służby cywilnej, czas szkolenia przekraczający te normy stanowi pracę w godzinach nadliczbowych, uzasadniającą udzielenie czasu wolnego lub dnia wolnego na zasadach wynikających z przepisów art. 97 ustawy o służbie cywilnej.

W tym miejscu należy podkreślić, iż o tym czy dane szkolenie jest szkoleniem w służbie cywilnej decyduje nie jego nazwa czy forma a to czy członek korpusu służby cywilnej  otrzymał polecenie udziału w danym szkoleniu. Jeżeli więc udział członka korpusu służby cywilnej w studiach podyplomowych odbywa się na wyraźne polecenie pracodawcy albo wynika z indywidualnego programu rozwoju zawodowego tego pracownika, należy uznać, iż studia te są dla  tego członka korpusu szkoleniem w służbie cywilnej. W takim przypadku czas udziału w zajęciach jest wliczany do jego czasu pracy a w przypadku gdy udział w zajęciach powoduje przekroczenie norm czasu pracy członkowi korpusu służby cywilnej przysługuje czas wolny na zasadach określonych w art. 97 ust. 6-9 ustawy o służbie cywilnej.

W przypadku gdy udział w studiach podyplomowych nie odbywa się na polecenie pracodawcy lub na podstawie indywidualnego programu rozwoju zawodowego członka korpusu służby cywilnej zastosowanie znajduje  art. 109 ust. 3 ustawy o służbie cywilnej stanowiący iż, w  wyjątkowych przypadkach dyrektor generalny urzędu może wyrazić zgodę na pokrycie przez urząd, w całości lub w części, kosztów uczestnictwa członka korpusu służby cywilnej w szkoleniach i zajęciach innych niż przewidziane dla służby cywilnej. Zasady uczestnictwa członka korpusu służby cywilnej w zajęciach innych niż przewidziane dla służby cywilnej regulują przepisy Kodeksu pracy dotyczące kwalifikacji zawodowych pracowników. W tym miejscu należy podkreślić, iż ani przepisy ustawy o służbie cywilnej ani regulacje Kodeksu pracy nie zrównują udziału w ww. zajęciach z wykonywaniem obowiązków służbowych. W związku z powyższym członkowi korpusu służby cywilnej, który za zgodą dyrektora generalnego uczestniczy w zajęciach odbywających się w dniu wolnym od pracy nie przysługuje z tego tytułu prawo odbioru czasu wolnego. Na mocy  art. 1031 § 2 pkt 2 Kodeksu pracy, w takim przypadku członkowi korpusu służby cywilnej przysługuje jedynie zwolnienie (z zachowaniem prawa do wynagrodzenia) z całości  lub części dnia pracy, na czas niezbędny, by punktualnie przybyć na obowiązkowe zajęcia oraz na czas ich trwania.

Natomiast w przypadku gdy pracownik podejmuje zdobywanie lub uzupełnianie wiedzy i umiejętności bez inicjatywy albo zgody pracodawcy,  strony stosunku pracy mogą nie zaciągać żadnych zobowiązań dotyczących zdobywania lub uzupełniania wiedzy i umiejętności przez pracownika. Mogą jednak, zgodnie z zasadą swobody umów, zawrzeć w tym zakresie porozumienie na mocy którego pracownik będzie korzystał ze zwolnienia z całości lub części dnia pracy bez zachowania prawa do wynagrodzenia (art. 1036 K.p.). W tym przypadku z tytułu uczestnictwa w zajęciach odbywających się w czasie wolnym od pracy pracownikowi także nie przysługuje prawo odbioru czasu wolnego od pracy.